Protocol betreffende water en gezondheid bij het Verdrag inzake de bescherming en het gebruik van grensoverschrijdende waterlopen en internationale meren van 1992

Article 1 Objective The objective of this Protocol is to promote at all appropriate levels, nationally as well as in transboundary and international contexts, the protection of human health and well-being, both individual and collective, within a framework of sustainable development, through improving water management, including the protection of water ecosystems, and through preventing, controlling and reducing water-related disease. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 2 Definitions For the purposes of this Protocol, 1. “Water-related disease” means any significant adverse effects on human health, such as death, disability, illness or disorders, caused directly or indirectly by the condition, or changes in the quantity or quality, of any waters; 2. “Drinking water” means water which is used, or intended to be available for use, by humans for drinking, cooking, food preparation, personal hygiene or similar purposes; 3. “Groundwater” means all water which is below the surface of the ground in the saturation zone and in direct contact with the ground or subsoil; 4. “Enclosed waters” means artificially created water bodies separated from surface freshwater or coastal water, whether within or outside a building; 5. “Transboundary waters” means any surface or ground waters which mark, cross or are located on boundaries between two or more States; wherever transboundary waters flow directly into the sea, these transboundary waters end at a straight line across their respective mouths between points on the low-water line of their banks; 6. “Transboundary effects of water-related disease” means any significant adverse effects on human health, such as death, disability, illness or disorders, in an area under the jurisdiction of one Party, caused directly or indirectly by the condition, or changes in the quantity or quality, of waters in an area under the jurisdiction of another Party, whether or not such effects constitute a transboundary impact; 7. Convention “Transboundary impact” means any significant adverse effect on the environment resulting from a change in the conditions of transboundary waters caused by a human activity, the physical origin of which is situated wholly or in part within an area under the jurisdiction of a Party to the, within an area under the jurisdiction of another Party to the Convention. Such effects on the environment include effects on human health and safety, flora, fauna, soil, air, water, climate, landscape, and historical monuments or other physical structures or the interaction among these factors; they also include effects on the cultural heritage or socio-economic conditions resulting from alterations to those factors; 8. “Sanitation” means the collection, transport, treatment and disposal or reuse of human excreta or domestic waste water, whether through collective systems or by installations serving a single household or undertaking; 9. “Collective system” means: a) A system for the supply of drinking water to a number of households or undertakings; and/or b) A system for the provision of sanitation which serves a number of households or undertakings and, where appropriate, also provides for the collection, transport, treatment and disposal or reuse of industrial waste water,whether provided by a body in the public sector, an undertaking in the private sector or by a partnership between the two sectors; 10. “Water-management plan” means a plan for the development, management, protection and/or use of the water within a territorial area or groundwater aquifer, including the protection of the associated ecosystems; 11. “The public” means one or more natural or legal persons, and, in accordance with national legislation or practice, their associations, organizations or groups; 12. “Public authority” means: a) Government at national, regional and other levels; b) Natural or legal persons performing public administrative functions under national law, including specific duties, activities or services in relation to the environment, public health, sanitation, water management or water supply; c) Any other natural or legal persons having public responsibilities or functions, or providing public services, under the control of a body or person falling within subparagraphs a) or b) above; d) article 21 The institutions of any regional economic integration organization referred to inwhich is a Party. This definition does not include bodies or institutions acting in a judicial or legislative capacity; 13. “Local” refers to all relevant levels of territorial unit below the level of the State; 14. Convention “” means the Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes, done at Helsinki on 17 March 1992; 15. Convention article 17 “Meeting of the Parties to the” means the body established by the Parties to the Convention in accordance with its; 16. article 21 “Party” means, unless the text otherwise indicates, a State or a regional economic integration organization referred to inwhich has consented to be bound by this Protocol and for which this Protocol is in force; 17. article 16 “Meeting of the Parties” means the body established by the Parties in accordance with. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 3 Scope The provisions of this Protocol shall apply to: a) Surface freshwater; b) Groundwater; c) Estuaries; d) Coastal waters which are used for recreation or for the production of fish by aquaculture or for the production or harvesting of shellfish; e) Enclosed waters generally available for bathing; f) Water in the course of abstraction, transport, treatment or supply; g) Waste water throughout the course of collection, transport, treatment and discharge or reuse. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 4 General provisions 1 The Parties shall take all appropriate measures to prevent, control and reduce water-related disease within a framework of integrated water-management systems aimed at sustainable use of water resources, ambient water quality which does not endanger human health, and protection of water ecosystems. 2 The Parties shall, in particular, take all appropriate measures for the purpose of ensuring: a) Adequate supplies of wholesome drinking water which is free from any micro-organisms, parasites and substances which, owing to their numbers or concentration, constitute a potential danger to human health. This shall include the protection of water resources which are used as sources of drinking water, treatment of water and the establishment, improvement and maintenance of collective systems; b) Adequate sanitation of a standard which sufficiently protects human health and the environment. This shall in particular be done through the establishment, improvement and maintenance of collective systems; c) Effective protection of water resources used as sources of drinking water, and their related water ecosystems, from pollution from other causes, including agriculture, industry and other discharges and emissions of hazardous substances. This shall aim at the effective reduction and elimination of discharges and emissions of substances judged to be hazardous to human health and water ecosystems; d) Sufficient safeguards for human health against water-related disease arising from the use of water for recreational purposes, from the use of water for aquaculture, from the water in which shellfish are produced or from which they are harvested, from the use of waste water for irrigation or from the use of sewage sludge in agriculture or aquaculture; e) Effective systems for monitoring situations likely to result in outbreaks or incidents of water-related disease and for responding to such outbreaks and incidents and to the risk of them. 3 Subsequent references in this Protocol to “drinking water” and “sanitation” are to drinking water and sanitation that are required to meet the requirements of paragraph 2 of this article. 4 The Parties shall base all such measures upon an assessment of any proposed measure in respect of all its implications, including the benefits, disadvantages and costs, for: a) Human health; b) Water resources; and c) Sustainable development,which takes account of the differing new impacts of any proposed measure on the different environmental mediums. 5 The Parties shall take all appropriate action to create legal, administrative and economic frameworks which are stable and enabling and within which the public, private and voluntary sectors can each make its contribution to improving water management for the purpose of preventing, controlling and reducing water-related disease. 6 The Parties shall require public authorities which are considering taking action, or approving the taking by others of action, that may have a significant impact on the environment of any waters within the scope of this Protocol to take due account of any potential impact of that action on public health. 7 Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context Where a Party is a Party to the, compliance by public authorities of that Party with the requirements of that Convention in relation to a proposed action shall satisfy the requirement under paragraph 6 of this article in respect of that action. 8 The provisions of this Protocol shall not affect the rights of Parties to maintain, adopt or implement more stringent measures than those set down in this Protocol. 9 Convention The provisions of this Protocol shall not affect the rights and obligations of any Party to this Protocol deriving from theor any other existing international agreement, except where the requirements under this Protocol are more stringent than the corresponding requirements under the Convention or that other existing international agreement. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 5 Principles and approaches In taking measures to implement this Protocol, the Parties shall be guided in particular by the following principles and approaches: a) The precautionary principle, by virtue of which action to prevent, control or reduce water-related disease shall not be postponed on the ground that scientific research has not fully proved a causal link between the factor at which such action is aimed, on the one hand, and the potential contribution of that factor to the prevalence of water-related disease and/or transboundary impacts, on the other hand; b) The polluter-pays principle, by virtue of which costs of pollution prevention, control and reduction shall be borne by the polluter; c) Charter of the United Nations States have, in accordance with theand the principles of international law, the sovereign right to exploit their own resources pursuant to their own environmental and developmental policies, and the responsibility to ensure that activities within their jurisdiction or control do not cause damage to the environment of other States or of areas beyond the limits of national jurisdiction; d) Water resources shall be managed so that the needs of the present generation are met without compromising the ability of future generations to meet their own needs; e) Preventive action should be taken to avoid outbreaks and incidents of water-related disease and to protect water resources used as sources of drinking water because such action addresses the harm more efficiently and can be more cost-effective than remedial action; f) Action to manage water resources should be taken at the lowest appropriate administrative level; g) Water has social, economic and environmental values and should therefore be managed so as to realize the most acceptable and sustainable combination of those values; h) Efficient use of water should be promoted through economic instruments and awareness-building; i) Access to information and public participation in decision-making concerning water and health are needed, inter alia, in order to enhance the quality and the implementation of the decisions, to build public awareness of issues, to give the public the opportunity to express its concerns and to enable public authorities to take due account of such concerns. Such access and participation should be supplemented by appropriate access to judicial and administrative review of relevant decisions; j) Water resources should, as far as possible, be managed in an integrated manner on the basis of catchment areas, with the aims of linking social and economic development to the protection of natural ecosystems and of relating water-resource management to regulatory measures concerning other environmental mediums. Such an integrated approach should apply across the whole of a catchment area, whether transboundary or not, including its associated coastal waters, the whole of a groundwater aquifer or the relevant parts of such a catchment area or groundwater aquifer; k) Special consideration should be given to the protection of people who are particularly vulnerable to water-related disease; l) Equitable access to water, adequate in terms both of quantity and of quality, should be provided for all members of the population, especially those who suffer a disadvantage or social exclusion; m) As a counterpart to their rights and entitlements to water under private law and public law, natural and legal persons and institutions, whether in the public sector or the private sector, should contribute to the protection of the water environment and the conservation of water resources; and n) In implementing this Protocol, due account should be given to local problems, needs and knowledge. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 6 Targets and target dates 1 In order to achieve the objective of this Protocol, the Parties shall pursue the aims of: a) Access to drinking water for everyone; b) Provision of sanitation for everyone within a framework of integrated water-management systems aimed at sustainable use of water resources, ambient water quality which does not endanger human health, and protection of water ecosystems. 2 For these purposes, the Parties shall each establish and publish national and/or local targets for the standards and levels of performance that need to be achieved or maintained for a high level of protection against water-related disease. These targets shall be periodically revised. In doing all this, they shall make appropriate practical and/or other provisions for public participation, within a transparent and fair framework, and shall ensure that due account is taken of the outcome of the public participation. Except where national or local circumstances make them irrelevant for preventing, controlling and reducing water-related disease, the targets shall cover, inter alia: a) The quality of the drinking water supplied, taking into account the Guidelines for drinking-water quality of the World Health Organization; b) The reduction of the scale of outbreaks and incidents of water-related disease; c) The area of territory, or the population sizes or proportions, which should be served by collective systems for the supply of drinking water or where the supply of drinking water by other means should be improved; d) The area of territory, or the population sizes or proportions, which should be served by collective systems of sanitation or where sanitation by other means should be improved; e) The levels of performance to be achieved by such collective systems and by such other means of water supply and sanitation respectively; f) The application of recognized good practice to the management of water supply and sanitation, including the protection of waters used as sources for drinking water; g) The occurrence of discharges of: (i) Untreated waste water; and (ii) Untreated storm water overflows from waste-water collection systems to waters within the scope of this Protocol; h) The quality of discharges of waste water from waste-water treatment installations to waters within the scope of this Protocol; i) The disposal or reuse of sewage sludge from collective systems of sanitation or other sanitation installations and the quality of waste water used for irrigation purposes, taking into account the Guidelines for the safe use of waste water and excreta in agriculture and aquaculture of the World Health Organization and the United Nations Environment Programme; j) The quality of waters which are used as sources for drinking water, which are generally used for bathing or which are used for aquaculture or for the production or harvesting of shellfish; k) The application of recognized good practice to the management of enclosed waters generally available for bathing; l) The identification and remediation of particularly contaminated sites which adversely affect waters within the scope of this Protocol or are likely to do so and which thus threaten to give rise to water-related disease; m) The effectiveness of systems for the management, development, protection and use of water resources, including the application of recognized good practice to the control of pollution from sources of all kinds; n) article 7, paragraph 2 The frequency of the publication of information on the quality of the drinking water supplied and of other waters relevant to the targets in this paragraph in the intervals between the publication of information under. 3 Within two years of becoming a Party, each Party shall establish and publish targets referred to in paragraph 2 of this article, and target dates for achieving them. 4 Where a long process of implementation is foreseen for the achievement of a target, intermediate or phased targets shall be set. 5 In order to promote the achievement of the targets referred to in paragraph 2 of this article, the Parties shall each: a) Establish national or local arrangements for coordination between their competent authorities; b) Develop water-management plans in transboundary, national and/or local contexts, preferably on the basis of catchment areas or groundwater aquifers. In doing so, they shall make appropriate practical and/or other provisions for public participation, within a transparent and fair framework, and shall ensure that due account is taken of the outcome of the public participation. Such plans may be incorporated in other relevant plans, programmes or documents which are being drawn up for other purposes, provided that they enable the public to see clearly the proposals for achieving the targets referred to in this article and the respective target dates; c) Establish and maintain a legal and institutional framework for monitoring and enforcing standards for the quality of drinking water; d) Establish and maintain arrangements, including, where appropriate, legal and institutional arrangements, for monitoring, promoting the achievement of and, where necessary, enforcing the other standards and levels of performance for which targets referred to in paragraph 2 of this article are set. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 7 Review and assessment of progress 1 The Parties shall each collect and evaluate data on: a) article 6, paragraph 2 Their progress towards the achievement of the targets referred to in; b) Indicators that are designed to show how far that progress has contributed towards preventing, controlling or reducing water-related disease. 2 The Parties shall each publish periodically the results of this collection and evaluation of data. The frequency of such publication shall be established by the Meeting of the Parties. 3 The Parties shall each ensure that the results of water and effluent sampling carried out for the purpose of this collection of data are available to the public. 4 article 6, paragraph 2 On the basis of this collection and evaluation of data, each Party shall review periodically the progress made in achieving the targets referred to in, and publish an assessment of that progress. The frequency of such reviews shall be established by the Meeting of the Parties. Without prejudice to the possibility of more frequent reviews under article 6, paragraph 2, reviews under this paragraph shall include a review of the targets referred to in article 6, paragraph 2, with a view to improving the targets in the light of scientific and technical knowledge. 5 article 17 Each Party shall provide to the secretariat referred to in, for circulation to the other Parties, a summary report of the data collected and evaluated and the assessment of the progress achieved. Such reports shall be in accordance with guidelines established by the Meeting of the Parties. These guidelines shall provide that the Parties can use for this purpose reports covering the relevant information produced for other international forums. 6 The Meeting of the Parties shall evaluate progress in implementing this Protocol on the basis of such summary reports. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 8 Response systems 1 The Parties shall each, as appropriate, ensure that: a) Comprehensive national and/or local surveillance and early-warning systems are established, improved or maintained which will: (i) Identify outbreaks or incidents of water-related disease or significant threats of such outbreaks or incidents, including those resulting from water-pollution incidents or extreme weather events; (ii) Give prompt and clear notification to the relevant public authorities about such outbreaks, incidents or threats; (iii) In the event of any imminent threat to public health from water-related disease, disseminate to members of the public who may be affected all information that is held by a public authority and that could help the public to prevent or mitigate harm; (iv) Make recommendations to the relevant public authorities and, where appropriate, to the public about preventive and remedial actions; b) Comprehensive national and local contingency plans for responses to such outbreaks, incidents and risks are properly prepared in due time; c) The relevant public authorities have the necessary capacity to respond to such outbreaks, incidents or risks in accordance with the relevant contingency plan. 2 Surveillance and early-warning systems, contingency plans and response capacities in relation to water-related disease may be combined with those in relation to other matters. 3 Within three years of becoming a Party, each Party shall have established the surveillance and early-warning systems, contingency plans and response capacities referred to in paragraph 1 of this article. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 9 Public awareness, education, training, research and development and information 1 The Parties shall take steps designed to enhance the awareness of all sectors of the public regarding: a) The importance of, and the relationship between, water management and public health; b) The rights and entitlements to water and corresponding obligations under private and public law of natural and legal persons and institutions, whether in the public sector or the private sector, as well as their moral obligations to contribute to the protection of the water environment and the conservation of water resources. 2 The Parties shall promote: a) Understanding of the public-health aspects of their work by those responsible for water management, water supply and sanitation; and b) Understanding of the basic principles of water management, water supply and sanitation by those responsible for public health. 3 The Parties shall encourage the education and training of the professional and technical staff who are needed for managing water resources and for operating systems of water supply and sanitation, and encourage the updating and improvement of their knowledge and skills. This education and training shall include relevant aspects of public health. 4 The Parties shall encourage: a) Research into, and development of, cost-effective means and techniques for the prevention, control and reduction of water-related disease; b) Development of integrated information systems to handle information about long-term trends, current concerns and past problems and successful solutions to them in the field of water and health, and provision of such information to competent authorities. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 10 Public information 1 As a complement to the requirements of this Protocol for Parties to publish specific information or documents, each Party shall take steps within the framework of its legislation to make available to the public such information as is held by public authorities and is reasonably needed to inform public discussion of: a) article 6 The establishment of targets and of target dates for their achievement and the development of water-management plans in accordance with; b) article 8 The establishment, improvement or maintenance of surveillance and early-warning systems and contingency plans in accordance with; c) article 9 The promotion of public awareness, education, training, research, development and information in accordance with. 2 Each Party shall ensure that public authorities, in response to a request for other information relevant to the implementation of this Protocol, make such information available within a reasonable time to the public, within the framework of national legislation. 3 article 7, paragraph 4 The Parties shall ensure that information referred to in, and paragraph 1 of this article shall be available to the public at all reasonable times for inspection free of charge, and shall provide members of the public with reasonable facilities for obtaining from the Parties, on payment of reasonable charges, copies of such information. 4 Nothing in this Protocol shall require a public authority to publish information or make information available to the public if: a) The public authority does not hold the information; b) The request for the information is manifestly unreasonable or formulated in too general a manner; or c) The information concerns material in the course of completion or concerns internal communications of public authorities where such an exemption is provided for in national law or customary practice, taking into account the public interest served by disclosure. 5 Nothing in this Protocol shall require a public authority to publish information or make information available to the public if disclosure of the information would adversely affect: These grounds for not disclosing information shall be interpreted in a restrictive way, taking into account the public interest served by disclosure and taking into account whether the information relates to emissions and discharges into the environment. a) The confidentiality of the proceedings of public authorities, where such confidentiality is provided for under national law; b) International relations, national defence or public security; c) The course of justice, the ability of a person to receive a fair trial or the ability of a public authority to conduct an enquiry of a criminal or disciplinary nature; d) The confidentiality of commercial or industrial information, where such confidentiality is protected by law in order to protect a legitimate economic interest. Within this framework, information on emissions and discharges which are relevant for the protection of the environment shall be disclosed; e) Intellectual property rights; f) The confidentiality of personal data and/or files relating to a natural person where that person has not consented to the disclosure of the information to the public, where such confidentiality is provided for in national law; g) The interests of a third party which has supplied the information requested without that party being under, or being capable of being put under, a legal obligation to do so, and where that party does not consent to the release of the material; or h) The environment to which the information relates, such as the breeding sites of rare species. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 11 International cooperation The Parties shall cooperate and, as appropriate, assist each other: a) In international actions in support of the objectives of this Protocol; b) On request, in implementing national and local plans in pursuance of this Protocol. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 12 Joint and coordinated international action article 11, subparagraph a) In pursuance of, the Parties shall promote cooperation in international action relating to: a) article 6, paragraph 2 The development of commonly agreed targets for matters referred to in; b) article 7, paragraph 1 b) The development of indicators for the purposes of, to show how far action on water-related disease has been successful in preventing, controlling and reducing such disease; c) article 8 The establishment of joint or coordinated systems for surveillance and early-warning systems, contingency plans and response capacities as part of, or to complement, the national systems maintained in accordance withfor the purpose of responding to outbreaks and incidents of water-related disease and significant threats of such outbreaks and incidents, especially from water-pollution incidents or extreme weather events; d) Mutual assistance in responding to outbreaks and incidents of water-related disease and significant threats of such outbreaks and incidents, especially from water-pollution incidents or extreme weather events; e) The development of integrated information systems and databases, exchange of information and sharing of technical and legal knowledge and experience; f) The prompt and clear notification by the competent authorities of one Party to the corresponding authorities of other Parties which may be affected of: (i) Outbreaks and incidents of water-related disease, and (ii) Significant threats of such outbreaks and incidents which have been identified; g) The exchange of information on effective means of disseminating to the public information about water-related disease. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 13 Cooperation in relation to transboundary waters 1 articles 11 12 Where any Parties border the same transboundary waters, as a complement to their other obligations underand, they shall cooperate and, as appropriate, assist each other to prevent, control and reduce transboundary effects of water-related disease. In particular, they shall: a) Exchange information and share knowledge about the transboundary waters and the problems and risks which they present with the other Parties bordering the same waters; b) article 6, paragraph 5 b) article 8, paragraph 1 Endeavour to establish with the other Parties bordering the same transboundary waters joint or coordinated water-management plans in accordance with, and surveillance and early-warning systems and contingency plans in accordance with, for the purpose of responding to outbreaks and incidents of water-related disease and significant threats of such outbreaks and incidents, especially from water-pollution incidents or extreme weather events; c) On the basis of equality and reciprocity, adapt their agreements and other arrangements regarding their transboundary waters in order to eliminate any contradictions with the basic principles of this Protocol and to define their mutual relations and conduct regarding the aims of this Protocol; d) Consult each other, at the request of any one of them, on the significance of any adverse effect on human health which may constitute a water-related disease. 2 Convention Where the Parties concerned are Parties to the, the cooperation and assistance in respect of any transboundary effects of water-related disease which are transboundary impacts shall take place in accordance with the provisions of the Convention. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 14 International support for national action article 11, subparagraph b) When cooperating and assisting each other in the implementation of national and local plans in pursuance of, the Parties shall, in particular, consider how they can best help to promote: a) Preparation of water-management plans in transboundary, national and/or local contexts and of schemes for improving water supply and sanitation; b) Improved formulation of projects, especially infrastructure projects, in pursuance of such plans and schemes, in order to facilitate access to sources of finance; c) Effective execution of such projects; d) Establishment of systems for surveillance and early-warning systems, contingency plans and response capacities in relation to water-related disease; e) Preparation of legislation needed to support the implementation of this Protocol; f) Education and training of key professional and technical staff; g) Research into, and development of, cost-effective means and techniques for preventing, controlling and reducing water-related disease; h) Operation of effective networks to monitor and assess the provision and quality of water-related services, and development of integrated information systems and databases; i) Achievement of quality assurance for monitoring activities, including inter-laboratory comparability. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 15 Review of compliance article 7 The Parties shall review the compliance of the Parties with the provisions of this Protocol on the basis of the reviews and assessments referred to in. Multilateral arrangements of a non-confrontational, non-judicial and consultative nature for reviewing compliance shall be established by the Parties at their first meeting. These arrangements shall allow for appropriate public involvement. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 16 Meeting of the Parties 1 The first meeting of the Parties shall be convened no later than eighteen months after the date of the entry into force of this Protocol. Thereafter, ordinary meetings shall be held at regular intervals to be determined by the Parties, but at least every three years, except in so far as other arrangements are necessary to achieve the aims of paragraph 2 of this article. The Parties shall hold an extraordinary meeting if they so decide in the course of an ordinary meeting or at the written request of any Party, provided that, within six months of it being communicated to all Parties, the said request is supported by at least one third of the Parties. 2 Convention Where possible, ordinary meetings of the Parties shall be held in conjunction with the meetings of the Parties to the. 3 At their meetings, the Parties shall keep under continuous review the implementation of this Protocol, and, with this purpose in mind, shall: a) articles 11 12 13 14 Review the policies for and methodological approaches to the prevention, control and reduction of water-related disease, promote their convergence, and strengthen transboundary and international cooperation in accordance with,,and; b) Evaluate progress in implementing this Protocol on the basis of information provided by the Parties in accordance with guidelines established by the Meeting of the Parties. Such guidelines shall avoid duplication of effort in reporting requirements; c) Convention Be kept informed on progress made in the implementation of the; d) Convention Exchange information with the Meeting of the Parties to the, and consider the possibilities for joint action with it; e) Seek, where appropriate, the services of relevant bodies of the Economic Commission for Europe and of the Regional Committee for Europe of the World Health Organization; f) Establish the modalities for the participation of other competent international governmental and non-governmental bodies in all meetings and other activities pertinent to the achievement of the purposes of this Protocol; g) Consider the need for further provisions on access to information, public participation in decision-making and public access to judicial and administrative review of decisions within the scope of this Protocol, in the light of experience gained on these matters in other international forums; h) Convention Establish a programme of work, including projects to be carried out jointly under this Protocol and the, and set up any bodies needed to implement this programme of work; i) Consider and adopt guidelines and recommendations which promote the implementation of the provisions of this Protocol; j) Convention At the first meeting, consider and by consensus adopt rules of procedure for their meetings. These rules of procedure shall contain provision to promote harmonious cooperation with the Meeting of the Parties to the; k) Consider and adopt proposals for amendments to this Protocol; l) Consider and undertake any additional action that may be required for the achievement of the purposes of this Protocol. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 17 Secretariat 1 The Executive Secretary of the Economic Commission for Europe and the Regional Director of the Regional Office for Europe of the World Health Organization shall carry out the following secretariat functions for this Protocol: a) The convening and preparing of meetings of the Parties; b) The transmission to the Parties of reports and other information received in accordance with the provisions of this Protocol; c) The performance of such other functions as may be determined by the Meeting of the Parties on the basis of available resources. 2 The Executive Secretary of the Economic Commission for Europe and the Regional Director of the Regional Office for Europe of the World Health Organization shall: a) Set out details of their work-sharing arrangements in a Memorandum of Understanding, and inform the Meeting of the Parties accordingly; b) article 16, paragraph 3 Report to the Parties on the elements of, and the modalities for carrying out, the programme of work referred to in. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 18 Amendments to the Protocol 1 Any Party may propose amendments to this Protocol. 2 Proposals for amendments to this Protocol shall be considered at a meeting of the Parties. 3 The text of any proposed amendment to this Protocol shall be submitted in writing to the secretariat, which shall communicate it to all Parties at least ninety days before the meeting at which it is proposed for adoption. 4 An amendment to this Protocol shall be adopted by consensus of the representatives of the Parties present at the meeting. The adopted amendment shall be communicated by the secretariat to the Depositary, who shall circulate it to all Parties for their acceptance. The amendment shall enter into force for the Parties which have accepted it on the ninetieth day after the date on which two thirds of those Parties have deposited with the Depositary their instruments of acceptance of the amendment. The amendment shall enter into force for any other Party on the ninetieth day after the date on which that Party deposits its instrument of acceptance of the amendment. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 19 Right to vote 1 Except as provided for in paragraph 2 of this article, each Party shall have one vote. 2 Regional economic integration organizations, in matters within their competence, shall exercise their right to vote with a number of votes equal to the number of their member States which are Parties. Such organizations shall not exercise their right to vote if their member States exercise theirs, and vice versa. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 20 Settlement of disputes 1 If a dispute arises between two or more Parties about the interpretation or application of this Protocol, they shall seek a solution by negotiation or by any other means of dispute settlement acceptable to the parties to the dispute. 2 When signing, ratifying, accepting, approving or acceding to this Protocol, or at any time thereafter, a Party may declare in writing to the Depositary that for a dispute not resolved in accordance with paragraph 1 of this article, it accepts one of the following means of dispute settlement as compulsory in relation to any Party accepting the same obligation: a) Convention Where the Parties are Parties to the, and have accepted as compulsory in relation to each other one or both of the means of dispute settlement provided in the Convention, the settlement of the dispute in accordance with the provisions of the Convention for the settlement of disputes arising in connection with the Convention; b) In any other case, the submission of the dispute to the International Court of Justice, unless the Parties agree to arbitration or some other form of dispute resolution. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 21 Signature This Protocol shall be open for signature in London on 17 June 1999 on the occasion of the Third Ministerial Conference on Environment and Health, and thereafter at United Nations Headquarters in New York until 18 June 2000, by States members of the Economic Commission for Europe, by States members of the Regional Committee for Europe of the World Health Organization, by States having consultative status with the Economic Commission for Europe pursuant to paragraph 8 of Economic and Social Council resolution 36 (IV) of 28 March 1947, and by regional economic integration organizations constituted by sovereign States members of the Economic Commission for Europe or members of the Regional Committee for Europe of the World Health Organization to which their member States have transferred competence over matters governed by this Protocol, including the competence to enter into treaties in respect of these matters. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 22 Ratification, acceptance, approval and accession 1 This Protocol shall be subject to ratification, acceptance or approval by signatory States and regional economic integration organizations. 2 article 21 This Protocol shall be open for accession by the States and organizations referred to in. 3 article 21 Any organization referred to inwhich becomes a Party without any of its member States being a Party shall be bound by all the obligations under this Protocol. In the case of such organizations, one or more of whose member States is a Party, the organization and its member States shall decide on their respective responsibilities for the performance of their obligations under this Protocol. In such cases, the organization and the member States shall not be entitled to exercise rights under this Protocol concurrently. 4 article 21 In their instruments of ratification, acceptance, approval or accession, the regional economic integration organizations referred to inshall declare the extent of their competence with respect to the matters governed by this Protocol. These organizations shall also inform the Depositary of any substantial modification to the extent of their competence. 5 The instruments of ratification, acceptance, approval or accession shall be deposited with the Secretary-General of the United Nations. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 23 Entry into force 1 This Protocol shall enter into force on the ninetieth day after the date of deposit of the sixteenth instrument of ratification, acceptance, approval or accession. 2 For the purposes of paragraph 1 of this article, any instrument deposited by a regional economic integration organization shall not be counted as additional to those deposited by States members of such an organization. 3 article 21 For each State or organization referred to inwhich ratifies, accepts or approves this Protocol or accedes thereto after the deposit of the sixteenth instrument of ratification, acceptance, approval or accession, the Protocol shall enter into force on the ninetieth day after the date of deposit by such State or organization of its instrument of ratification, acceptance, approval or accession. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 24 Withdrawal At any time after three years from the date on which this Protocol has come into force with respect to a Party, that Party may withdraw from the Protocol by giving written notification to the Depositary. Any such withdrawal shall take effect on the ninetieth day after the date of its receipt by the Depositary. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 25 Depositary The Secretary-General of the United Nations shall act as the Depositary of this Protocol. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Article 26 Authentic texts The original of this Protocol, of which the English, French, German and Russian texts are equally authentic, shall be deposited with the Secretary-General of the United Nations. 2000 48 10-05-2000 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 1 Doel Het doel van dit Protocol is op alle niveaus, zowel nationaal als in grensoverschrijdende en internationale verbanden, de bescherming van de gezondheid en het welzijn van de mens, zowel individueel als collectief, binnen een kader van duurzame ontwikkeling door verbetering van het waterbeheer, met inbegrip van de bescherming van waterecosystemen, en door het voorkomen, beheersen en verminderen van aan water gerelateerde ziekten. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 2 Begripsomschrijvingen Voor de toepassing van dit Protocol wordt verstaan onder: 1. „aan water gerelateerde ziekten”: alle aanmerkelijke nadelige gevolgen voor de gezondheid van de mens, zoals overlijden, handicap, ziekte of stoornis, direct of indirect veroorzaakt door de toestand of wijzigingen in de kwantiteit of kwaliteit, van wateren; 2. „drinkwater”: water dat wordt gebruikt of is bedoeld om beschikbaar te zijn voor gebruik door de mens om te drinken, mee te koken, voedsel te bereiden, voor de persoonlijke hygiëne of soortgelijke doeleinden; 3. „grondwater”: al het water dat zich onder het maaiveld bevindt in de verzadigde zone en in direct contact staat met de bodem of ondergrond; 4. „ingesloten wateren”: kunstmatig gecreëerde waterlichamen die gescheiden zijn van zoet oppervlaktewater of kustwateren, zowel binnen als buiten gebouwen; 5. „grensoverschrijdende wateren”: oppervlakte- of grondwateren die een grens tussen twee of meer Staten vormen, overschrijden of daarop gelegen zijn; overal waar grensoverschrijdende wateren rechtstreeks in de zee stromen, eindigen deze grensoverschrijdende wateren ter hoogte van een rechte lijn over hun onderscheiden mondingen tussen punten op de laagwaterlijn van hun oevers; 6. „grensoverschrijdende gevolgen van aan water gerelateerde ziekten”: alle wezenlijk nadelige gevolgen voor de gezondheid van de mens, zoals overlijden, handicap, ziekte of stoornis, in een gebied onder de rechtsmacht van een Partij, direct of indirect veroorzaakt door de toestand of wijzigingen in de kwantiteit of kwaliteit van wateren in een gebied onder de rechtsmacht van een andere Partij, ongeacht of deze gevolgen een grensoverschrijdend effect vormen; 7. Verdrag „grensoverschrijdend effect”: ieder wezenlijk nadelig effect op het milieu, binnen een gebied onder de rechtsmacht van een Partij bij het, dat voortvloeit uit een verandering in de toestand van grensoverschrijdende wateren, die wordt teweeggebracht door een menselijke activiteit die geheel of gedeeltelijk plaatsvindt binnen een gebied onder de rechtsmacht van een andere Partij bij het Verdrag. Deze effecten op het milieu omvatten mede effecten op de gezondheid en de veiligheid van de mens, voor de flora, de fauna, de bodem, de lucht, het water, het klimaat, het landschap en historische monumenten of andere fysieke structuren, of voor de samenhang tussen deze aspecten; ook worden bedoeld effecten op het cultureel erfgoed of voor de sociaal-economische omstandigheden voortvloeiend uit veranderingen in die aspecten; 8. „sanitatie”: het verzamelen, vervoeren, behandelen, verwijderen of hergebruiken van menselijke uitscheidingsproducten of huishoudelijk afvalwater, hetzij door middel van collectieve systemen of van installaties voor een afzonderlijk huishouden of bedrijf; 9. „collectief systeem”: a. een systeem voor de aanvoer van drinkwater naar een aantal huishoudens of ondernemingen; en/of b. een systeem voor sanitatiediensten ten behoeve van een aantal huishoudens of ondernemingen, en dat, in voorkomend geval, tevens voorziet in het verzamelen, vervoeren, behandelen en afvoeren of het hergebruiken van industrieel afvalwater, ongeacht of deze worden verzorgd door een lichaam uit de publieke sector, een onderneming uit de particuliere sector of door een samenwerkingsverband tussen beide sectoren; 10. „waterbeheerplan”: een plan voor de ontwikkeling, het beheer, de bescherming en/of het gebruik van het water binnen een grondgebied of een waterhoudende grondlaag, met inbegrip van de bescherming van de bijbehorende ecosystemen; 11. „het publiek”: een of meer natuurlijke of rechtspersonen, en in overeenstemming met de nationale wetgeving of praktijk, verenigingen, organisaties of groepen daarvan; 12. „overheidsinstantie”: a. overheid op nationaal en regionaal niveau alsmede andere niveaus; b. natuurlijke of rechtspersonen die administratieve overheidsfuncties ingevolge het nationale recht uitoefenen, met inbegrip van specifieke taken, activiteiten of diensten met betrekking tot het milieu, volksgezondheid, sanitatie, waterbeheer of watervoorziening; c. andere natuurlijke of rechtspersonen die overheidstaken of overheidsfuncties bekleden, of overheidsdiensten verlenen onder toezicht van een orgaan of persoon vallend onder de onderdelen a of b hierboven; d. artikel 21 de instellingen van de inbedoelde regionale organisaties voor economische integratie die Partij zijn. Deze begripsomschrijving omvat geen organen of instellingen die optreden in een rechterlijke of wetgevende hoedanigheid; 13. „lokaal”: alle relevante niveaus van de territoriale eenheid onder het niveau van de staat; 14. Verdrag „”: het Verdrag inzake de bescherming en het gebruik van grensoverschrijdende waterlopen en internationale meren, gedaan te Helsinki op 17 maart 1992; 15. Verdrag artikel 17 van het Verdrag „Vergadering van de Partijen bij het”: het door de Partijen bij het Verdrag in overeenstemming metopgerichte orgaan; 16. artikel 21 „Partij”: tenzij de tekst anders aangeeft, een Staat of een regionale organisatie voor economische integratie als bedoeld in, die ermee heeft ingestemd door dit Protocol te worden gebonden en waarvoor dit Protocol van kracht is; 17. artikel 16 „Vergadering van de Partijen”: het door de Partijen in overeenstemming metopgerichte orgaan. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 3 Reikwijdte De bepalingen van dit Protocol zijn van toepassing op: a. zoet oppervlaktewater; b. grondwater; c. estuaria; d. kustwateren die worden gebruikt voor recreatie of voor de productie van vis door middel van aquacultuur of voor de productie of oogst van schaaldieren; e. ingesloten wateren, algemeen beschikbaar voor baden; f. water tijdens het winnen, vervoeren, behandelen of leveren; g. afvalwater gedurende het gehele traject van verzamelen, vervoeren, behandelen en afvoeren of hergebruiken. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 4 Algemene bepalingen 1 De Partijen treffen alle passende maatregelen ter voorkoming, beheersing en terugdringing van aan water gerelateerde ziekten binnen een kader van integrale waterbeheersingssystemen gericht op het duurzaam gebruik van watervoorkomens, op een kwaliteit van het water die de gezondheid van de mens niet bedreigt en op de bescherming van waterecosystemen. 2 De Partijen treffen, in het bijzonder, alle passende maatregelen ter waarborging van: a. voldoende voorraden van gezond drinkwater dat vrij is van micro-organismen, parasieten en stoffen die, vanwege hun hoeveelheid of concentratie, een potentiële bedreiging vormen voor de gezondheid van de mens. Dit omvat de bescherming van watervoorkomens die worden gebruikt als bronnen voor drinkwater, behandeling van water en het inrichten, verbeteren en onderhouden van collectieve systemen; b. adequate sanitatie van een niveau waarop de gezondheid van de mens en het milieu voldoende worden beschermd. Dit dient in het bijzonder te geschieden door het inrichten, verbeteren en onderhouden van collectieve systemen; c. effectieve bescherming van watervoorkomens die worden gebruikt als bronnen voor drinkwater, en de daarmee in verband staande waterecosystemen, tegen vervuiling door andere oorzaken, met inbegrip van de landbouw, industrie en andere lozingen en emissies van gevaarlijke stoffen. De bescherming dient gericht te zijn op de effectieve vermindering en uitbanning van lozingen en emissies van stoffen die als schadelijk voor de gezondheid van de mens en waterecosystemen worden beschouwd. d. voldoende waarborgen voor de gezondheid van de mens tegen aan water gerelateerde ziekten die voortvloeien uit het gebruik van water voor recreatieve doeleinden, uit het gebruik van water voor aquacultuur, uit het water waarin schaaldieren worden gekweekt of waarin ze worden geoogst, uit het gebruik van afvalwater voor irrigatie of uit het gebruik van rioolslib in de landbouw of aquacultuur; e. doeltreffende systemen voor het bewaken van situaties die waarschijnlijk zullen resulteren in epidemieën of afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten en voor het reageren op dergelijke epidemieën en afzonderlijke gevallen en op het gevaar daarvan. 3 Hierna volgende verwijzingen in dit Protocol naar „drinkwater” en „sanitatie” betreffen drinkwater en sanitatie waarvan vereist is dat zij voldoen aan de vereisten van het tweede lid van dit artikel. 4 De Partijen baseren al dergelijke maatregelen op een beoordeling van elke voorgestelde maatregel ten aanzien van al zijn implicaties, met inbegrip van de voordelen, nadelen en kosten, voor: a. de gezondheid van de mens; b. watervoorkomens; en c. duurzame ontwikkeling waarbij rekening wordt gehouden met de verschillende nieuwe effecten van voorgestelde maatregelen voor de verschillende milieucompartimenten. 5 De Partijen nemen alle passende maatregelen om juridische, administratieve en economische kaders te creëren die stabiel en gunstig zijn en waarbinnen de openbare, particuliere en vrijwillige sectoren hun bijdrage kunnen leveren aan het verbeteren van het waterbeheer ten behoeve van voorkoming, beheersing en vermindering van aan water gerelateerde ziekten. 6 De Partijen verlangen van de overheidsinstanties die maatregelen overwegen, of overwegen om goed te keuren dat derden maatregelen nemen die een wezenlijke invloed kunnen hebben op de toestand van wateren binnen de reikwijdte van dit Protocol, dat zij voldoende rekening houden met alle potentiële effecten van dergelijke maatregelen op de volksgezondheid. 7 Verdrag inzake milieueffectrapportage in grensoverschrijdend verband Wanneer een Partij Partij is bij het, is voldaan aan het vereiste uit hoofde van het zesde lid van dit artikel wat betreft een voorgestelde activiteit, als de overheidsinstanties van die Partij zich houden aan de voorschriften van voornoemd Verdrag wat betreft die maatregel. 8 De bepalingen van dit Protocol doen geen afbreuk aan het recht van Partijen stringentere maatregelen dan de in dit Protocol neergelegde maatregelen te handhaven, aan te nemen of uit te voeren. 9 Verdrag De bepalingen van dit Protocol doen geen afbreuk aan de rechten en verplichtingen van de Partijen bij dit Protocol die voortvloeien uit hetof uit een andere bestaande internationale overeenkomst, tenzij de vereisten ingevolge dit Protocol stringenter zijn dan de overeenkomstige vereisten ingevolge het Verdrag of die andere bestaande internationale overeenkomst. 2001 92 16-05-2001 129 12-08-2015 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 5 Beginselen en benaderingen Bij het nemen van maatregelen ter uitvoering van dit Protocol worden de Partijen in het bijzonder geleid door de volgende beginselen en benaderingen: a. het voorzorgsbeginsel, uit hoofde waarvan ingrijpen ter vermijding, beheersing of vermindering van aan water gerelateerde ziekten niet mag worden uitgesteld om de reden dat het bestaan niet volledig door wetenschappelijk onderzoek is aangetoond van een causaal verband tussen de factor waarop een dergelijk ingrijpen is gericht enerzijds en de mogelijke bijdrage van die factor aan de wijde verspreiding van aan water gerelateerde ziekten en/of grensoverschrijdende effecten anderzijds; b. het beginsel dat de vervuiler betaalt, uit hoofde waarvan de kosten van maatregelen ter voorkoming, beheersing en vermindering van verontreiniging worden gedragen door de vervuiler; c. Handvest van de Verenigde Naties Staten hebben, in overeenstemming met heten de grondbeginselen van het internationale recht, het soevereine recht hun eigen hulpbronnen te exploiteren volgens hun eigen milieu- en ontwikkelingsbeleid, en hebben de verantwoordelijkheid te waarborgen dat activiteiten verricht onder hun rechtsmacht of toezicht geen schade veroorzaken aan het milieu van andere Staten of van gebieden die buiten de grenzen van de nationale rechtsmacht vallen; d. watervoorkomens dienen zodanig te worden beheerd dat in de behoeften van de huidige generatie wordt voorzien zonder dat het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien, in gevaar wordt gebracht; e. preventieve maatregelen dienen te worden genomen ter voorkoming van epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten en ter bescherming van watervoorkomens die worden gebruikt als bron voor drinkwater, omdat dergelijke maatregelen de schade doelmatiger tegengaan en economischer zijn dan herstelmaatregelen; f. maatregelen voor het beheer van watervoorkomens dienen te worden genomen op het laagst mogelijke bestuurlijke niveau; g. water is van sociale, economische en milieukundige waarde en dient daarom zodanig te worden beheerd dat de meest acceptabele en duurzaamste combinatie van deze waarden wordt gerealiseerd; h. efficiënt gebruik van water dient te worden bevorderd door middel van economische instrumenten en bewustmaking; i. toegang tot informatie en inspraak bij de besluitvorming inzake water en gezondheid zijn nodig, onder andere teneinde de kwaliteit en uitvoering van de besluiten te verbeteren, het publiek bewust te maken van kwesties, het publiek in de gelegenheid te stellen zijn bezorgdheid te uiten en overheidsinstanties in staat te stellen naar behoren rekening te houden met deze bezorgdheid. Deze toegang en inspraak dienen te worden aangevuld met passende toegang tot juridische en bestuursrechtelijke toetsing van ter zake dienende besluiten; j. watervoorkomens dienen, voor zover mogelijk, op integrale wijze te worden beheerd op basis van stroomgebieden, teneinde de sociale en economische ontwikkeling te koppelen aan de bescherming van natuurlijke ecosystemen en het beheer van watervoorkomens te verbinden met regulerende maatregelen aangaande andere milieucompartimenten. Een dergelijke integrale benadering dient van toepassing te zijn voor het volledige stroomgebied, ongeacht of het grensoverschrijdend is of niet, met inbegrip van de daarmee in verbinding staande kustwateren, het volledige watervoerende pakket of de relevante delen van een dergelijk stroomgebied of watervoerend pakket; k. speciale aandacht dient te worden geschonken aan de bescherming van mensen die bijzonder kwetsbaar zijn voor aan water gerelateerde aandoeningen; l. gelijke toegang tot water, dat zowel qua kwantiteit als kwaliteit voldoende is, dient te worden verschaft aan alle leden van de bevolking, in het bijzonder aan degenen die kansarm zijn of lijden onder sociale uitsluiting; m. als tegenprestatie voor hun rechten en aanspraken op water ingevolge privaatrecht en publiekrecht, dienen natuurlijke personen en rechtspersonen en instellingen, ongeacht of zij behoren tot de openbare of de particuliere sector, bij te dragen aan de bescherming van het milieucompartiment water en het behoud van watervoorkomens; en n. bij de uitvoering van dit Protocol dient op passende wijze rekening te worden gehouden met lokale problemen, behoeften en kennis. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 6 Doelen en streefdata 1 Teneinde de doelstelling van dit Protocol te verwezenlijken streven de Partijen naar: a. toegang tot drinkwater voor iedereen; b. verzorging van sanitatie voor iedereen binnen een kader van integrale waterbeheersystemen gericht op het duurzaam gebruik van watervoorkomens, een kwaliteit van het omgevingswater die de gezondheid van de mens niet bedreigt en bescherming van waterecosystemen. 2 Te dien einde worden door de Partijen nationale en/of lokale doelstellingen geformuleerd en gepubliceerd voor de normen voor en het niveau van de resultaten die dienen te worden verwezenlijkt of gehandhaafd voor hoogwaardige bescherming tegen aan water gerelateerde ziekten. Deze doelstellingen worden periodiek bijgesteld. Bij de uitvoering van dit alles treft elke Partij passende praktische en/of andere voorzieningen voor inspraak, binnen een transparant en eerlijk kader, en ziet zij erop toe dat voldoende rekening wordt gehouden met de uitkomst van de inspraak. Behalve wanneer zij door nationale of lokale omstandigheden hun relevantie voor de voorkoming, beheersing en vermindering van aan water gerelateerde ziekten verliezen, hebben de doelstellingen onder andere betrekking op: a. de kwaliteit van het geleverde drinkwater, rekening houdend met richtlijnen voor de kwaliteit van drinkwater van de Wereldgezondheidsorganisatie; b. terugdringing van het aantal epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten; c. de oppervlakte van het grondgebied, of de omvang of samenstelling van de bevolking die van drinkwater moet worden voorzien door middel van collectieve systemen of waarvoor de aanvoer van drinkwater met andere middelen dient te worden verbeterd; d. de oppervlakte van het grondgebied, of de omvang of samenstelling van de bevolking die dient te worden voorzien van collectieve systemen voor sanitatie of waarvoor de sanitatie met andere middelen dient te worden verbeterd; e. het niveau van de prestaties die met deze collectieve systemen en met andere middelen voor respectievelijk watervoorziening en sanitatie dienen te worden geleverd; f. de toepassing van erkende goede praktijk bij het beheer van de watervoorziening en sanitatie, met inbegrip van de bescherming van wateren die worden gebruikt als bron voor drinkwater; g. het plaatsvinden van lozingen van: i. onbehandeld afvalwater; en ii. onbehandeld water van rioolverstorten uit afvalwateropvangsystemen op wateren binnen de reikwijdte van dit Protocol; h. de kwaliteit van lozingen van afvalwater van waterzuiveringsinstallaties op wateren binnen de reikwijdte van dit Protocol; i. het lozen of hergebruiken van rioolslib uit collectieve sanitatiesystemen of andere sanitatie-installaties en de kwaliteit van afvalwater gebruikt voor irrigatiedoeleinden, rekening houdend met de richtlijnen voor het veilig gebruik van afvalwater en uitscheidingsproducten in de landbouw en aquacultuur van de Wereldgezondheidsorganisatie en het Milieuprogramma van de Verenigde Naties; j. de kwaliteit van wateren die worden gebruikt als bron voor drinkwater, die in het algemeen worden gebruikt voor baden of die worden gebruikt voor aquacultuur of voor de productie of oogst van schaaldieren; k. de toepassing van erkende goede praktijk bij het beheer van ingesloten wateren die algemeen beschikbaar zijn voor baden; l. de identificatie en sanering van bijzonder vervuilde locaties die de wateren binnen de reikwijdte van dit Protocol nadelig beïnvloeden of dit waarschijnlijk zullen doen en die derhalve aan water gerelateerde ziekten dreigen te veroorzaken; m. de doeltreffendheid van systemen voor het beheer, de ontwikkeling, de bescherming en het gebruik van watervoorkomens, met inbegrip van de toepassing van erkende goede handelwijzen bij de beheersing van de verontreiniging afkomstig van uiteenlopende bronnen; n. artikel 7, tweede lid de frequentie van de publicatie van informatie omtrent de kwaliteit van het geleverde drinkwater en van andere wateren waarop de in dit lid genoemde doelstellingen van toepassing zijn, in de tijdvakken tussen de openbaarmaking van informatie ingevolge. 3 Binnen twee jaar nadat zij Partij is geworden, formuleert elke Partij de in het tweede lid genoemde doelstellingen en maakt zij deze openbaar; ook stelt zij streefdata vast voor het bereiken van deze doelstellingen. 4 Wanneer voor het bereiken van een doel een langdurig uitvoeringsproces wordt verwacht, worden tussendoelen of gefaseerde doelen vastgesteld. 5 Teneinde het bereiken van de in het tweede lid genoemde doelen te bevorderen: a. treffen de Partijen nationale of lokale regelingen voor de coördinatie tussen hun bevoegde autoriteiten; b. ontwikkelen de Partijen waterbeheerplannen in grensoverschrijdende, nationale en/of lokale contexten, bij voorkeur op basis van stroomgebieden of watervoerende pakketten. Hierbij treffen zij de nodige praktische en/of andere voorzieningen voor inspraak, binnen een transparant en eerlijk kader, en zien zij erop toe dat naar behoren rekening wordt gehouden met de uitkomst van de inspraak. Deze plannen kunnen worden opgenomen in andere relevante plannen, programma's of documenten die voor andere doeleinden worden opgesteld, mits hieruit voor het publiek duidelijk blijkt welke voorstellen worden gedaan voor het bereiken van de in dit artikel genoemde doelen en wat de bijbehorende streefdata zijn; c. creëren en handhaven de Partijen een wettelijk en institutioneel kader voor het toezicht op en de handhaving van normen voor de kwaliteit van drinkwater; d. creëren en handhaven de Partijen regelingen, indien passend met inbegrip van wettelijke en institutionele regelingen, voor het toezicht op, het bevorderen en bereiken van en, waar nodig, de handhaving van andere normen en niveaus van resultaten waarvoor de in het tweede lid genoemde doelen zijn gesteld. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 7 Toetsing en beoordeling van de vooruitgang 1 De Partijen verzamelen en evalueren elk gegevens met betrekking tot: a. artikel 6, tweede lid hun vooruitgang bij het bereiken van de in, genoemde doelen; b. indicatoren die zijn bedoeld om aan te geven in hoeverre deze vooruitgang een bijdrage heeft geleverd aan de voorkoming, beheersing of vermindering van aan water gerelateerde ziekten. 2 De Partijen maken periodiek de resultaten van deze verzameling en evaluatie van gegevens openbaar. De frequentie van deze openbaarmakingen wordt vastgesteld door de Vergadering van de Partijen. 3 De Partijen zien er elk op toe dat de resultaten van monsternames van water en effluenten verricht met het oog op de verzameling van gegevens, voor het publiek beschikbaar zijn. 4 artikel 6, tweede lid Op basis van deze verzameling en evaluatie van gegevens toetst elke Partij periodiek de vooruitgang die is geboekt bij het bereiken van de in, genoemde doelen en maakt zij een beoordeling van deze vooruitgang openbaar. De frequentie van dergelijke toetsingen wordt vastgesteld door de Vergadering van de Partijen. Onverminderd de mogelijkheid van frequentere toetsingen ingevolge artikel 6, tweede lid, bevatten toetsingen ingevolge dit lid een beoordeling van de in artikel 6, tweede lid, genoemde doelen teneinde de doelen te verbeteren in het licht van wetenschappelijke en technische kennis. 5 artikel 17 Elke Partij verstrekt aan het inbedoelde secretariaat, voor verspreiding onder de andere Partijen, een samenvattend verslag van de verzamelde en geëvalueerde gegevens en de beoordeling van de geboekte vooruitgang. Deze verslagen dienen in overeenstemming te zijn met de door de Vergadering van de Partijen opgestelde richtlijnen. In deze richtlijnen wordt bepaald dat de Partijen voor dit doel verslagen kunnen gebruiken die zijn samengesteld voor andere internationale fora en waarin de desbetreffende gegevens zijn opgenomen. 6 De Vergadering van de Partijen evalueert de vooruitgang in de uitvoering van dit Protocol op basis van dergelijke samenvattende verslagen. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 8 Bestrijdingssystemen 1 De Partijen dragen er elk zorg voor dat: a. uitgebreide nationale en/of lokale systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing worden ingesteld, verbeterd of gehandhaafd, die: i. epidemieën of afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten of aanzienlijke dreigingen van dergelijke epidemieën of afzonderlijke gevallen melden, met inbegrip van die welke voortvloeien uit gevallen van waterverontreiniging of extreme weersomstandigheden; ii. de desbetreffende overheidsinstanties onmiddellijk en op duidelijke wijze in kennis stellen van dergelijke epidemieën, gevallen of dreigingen; iii. in het geval van een op handen zijnde bedreiging van de volksgezondheid door aan water gerelateerde ziekten, aan potentiële slachtoffers alle informatie verspreiden die in handen is van een overheidsinstantie en die het publiek kan helpen schade te voorkomen of te beperken; iv. aanbevelingen doen aan de desbetreffende overheidsinstanties en, waar zinvol, aan het publiek inzake preventieve en herstelmaatregelen; b. uitgebreide nationale en lokale rampenplannen ter bestrijding van dergelijke epidemieën, afzonderlijke gevallen en risico's tijdig naar behoren zijn voorbereid; c. de desbetreffende overheidsinstanties de benodigde capaciteit hebben om tegen dergelijke epidemieën, afzonderlijke gevallen of risico's op te treden in overeenstemming met het desbetreffende rampenplan. 2 Systemen voor toezicht en tijdige waarschuwing, rampenplannen en bestrijdingscapaciteiten in het kader van aan water gerelateerde ziekten mogen worden gecombineerd met die welke zijn gerelateerd aan andere aangelegenheden. 3 Binnen drie jaar nadat zij Partij is geworden, dient elke Partij de in het eerste lid bedoelde systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing, noodplannen en bestrijdingscapaciteiten te hebben ingesteld. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 9 Bewustwording van het publiek, scholing, training, onderzoek en ontwikkeling en informatie 1 De Partijen nemen maatregelen met het oog op de vergroting van het bewustzijn van het publiek in alle geledingen van de samenleving met betrekking tot: a. het belang van en de relatie tussen waterbeheer en volksgezondheid; b. de rechten en aanspraken op water en de bijbehorende verplichtingen ingevolge privaatrecht en publiekrecht van natuurlijke personen en rechtspersonen en instellingen, in de publieke dan wel de private sector, alsmede hun morele verplichting een bijdrage te leveren aan de bescherming van het watermilieu en aan het behoud van watervoorkomens. 2 De Partijen bevorderen: a. begrip voor de volksgezondheidsaspecten van het werk van degenen die verantwoordelijk zijn voor het waterbeheer, de watervoorziening en sanitatie; en b. begrip voor de basisbeginselen van waterbeheer, watervoorziening en sanitatie bij degenen die verantwoordelijk zijn voor de volksgezondheid. 3 De Partijen bevorderen de scholing en training van het technische en vakpersoneel dat nodig is voor het beheer van watervoorkomens en bedieningssystemen voor wateraanvoer en sanitatie en bevorderen het actueel houden en verbeteren van hun kennis en vaardigheden. Deze scholing en training dienen relevante aspecten van de volksgezondheid te omvatten. 4 De Partijen bevorderen: a. onderzoek naar en ontwikkeling van kosteneffectieve middelen en technieken ter voorkoming, beheersing en vermindering van aan water gerelateerde ziekten; b. de ontwikkeling van geïntegreerde informatiesystemen voor het behandelen van informatie met betrekking tot trends op de lange termijn, actuele en vroegere problemen en goede oplossingen hiervoor op het gebied van water en gezondheid, en de verstrekking van deze informatie aan de bevoegde autoriteiten. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 10 Openbare informatie 1 Naast de vereisten van dit Protocol voor de Partijen om specifieke informatie of documenten openbaar te maken, neemt elke Partij binnen het kader van haar eigen wetgeving stappen om aan het publiek informatie beschikbaar te stellen die in het bezit is van overheidsinstanties en redelijkerwijs nodig is om het publieke debat mogelijk te maken over: a. artikel 6 het stellen van doelen en streefdata voor het bereiken hiervan en de ontwikkeling van waterbeheerplannen in overeenstemming met; b. artikel 8 de instelling, verbetering of handhaving van systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing en rampenplannen in overeenstemming met; c. artikel 9 de bevordering van openbare bewustwording, scholing, training, onderzoek, ontwikkeling en informatie in overeenstemming met. 2 Elke Partij draagt er zorg voor dat de overheidsinstanties, naar aanleiding van een verzoek om andere informatie die van belang is voor de uitvoering van dit Protocol, dergelijke informatie binnen een redelijk tijdsbestek aan het publiek beschikbaar stellen, binnen het kader van de nationale wetgeving. 3 artikel 7, vierde lid De Partijen waarborgen dat de in, en in het eerste lid van dit artikel bedoelde informatie op alle redelijke tijdstippen kosteloos voor het publiek ter inzage beschikbaar is, en verleent de burgers redelijke voorzieningen om, tegen betaling van een redelijke vergoeding, kopieën van die informatie te verkrijgen. 4 Niets in dit Protocol verplicht een overheidsinstantie ertoe informatie openbaar te maken of informatie aan het publiek beschikbaar te stellen indien: a. de overheidsinstantie de informatie niet bezit; b. het verzoek om informatie kennelijk onredelijk is of in een te algemene vorm is geformuleerd; of c. de informatie betrekking heeft op materiaal dat nog dient te worden afgerond of betrekking heeft op interne communicatie van overheidsinstanties, wanneer de nationale wetgeving of het gebruik in een dergelijke ontheffing voorziet, rekening houdend met het openbaar belang dat met de bekendmaking is gediend. 5 Niets in dit Protocol verplicht een overheidsinstantie ertoe informatie openbaar te maken of informatie aan het publiek beschikbaar te stellen indien de bekendmaking van de informatie nadelige gevolgen heeft voor: Deze gronden voor het niet openbaarmaken van informatie worden op een restrictieve wijze uitgelegd, rekening houdend met het openbare belang dat is gediend met de bekendmaking ervan en rekening houdend met het feit of de informatie al dan niet betrekking heeft op emissies en lozingen in het milieu. a. de vertrouwelijkheid van de werkzaamheden van de overheidsinstanties, ingeval in die vertrouwelijkheid is voorzien in de nationale wet; b. de internationale betrekkingen, de landsverdediging of de openbare veiligheid; c. de rechtsgang, de mogelijkheid van een persoon om een eerlijke rechtszaak te krijgen of de bevoegdheid van een overheidsinstantie om strafrechtelijk of disciplinair onderzoek te verrichten; d. de vertrouwelijkheid van commerciële of industriële informatie, ingeval die vertrouwelijkheid bij wet is beschermd met het oog op de bescherming van een rechtmatig economisch belang. In dit verband wordt informatie met betrekking tot emissies en lozingen die van belang zijn voor de bescherming van het milieu, bekendgemaakt; e. intellectuele-eigendomsrechten; f. de vertrouwelijkheid van persoonlijke gegevens en/of bestanden met betrekking tot een natuurlijke persoon, ingeval die persoon niet heeft ingestemd met de openbaarmaking van de informatie aan het publiek, ingeval in die vertrouwelijkheid is voorzien in de nationale wet; g. de belangen van een derde partij die de verzochte informatie heeft verstrekt zonder dat die partij hiertoe wettelijk verplicht was, of verplicht zou kunnen worden, en ingeval die partij niet instemt met het vrijgeven van het materiaal; of h. de omgeving waarop de informatie betrekking heeft, zoals de broedplaatsen van zeldzame soorten. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 11 Internationale samenwerking De Partijen werken samen en bieden elkaar passende bijstand: a. bij internationale maatregelen ter ondersteuning van de doelen van dit Protocol; b. op verzoek, bij de uitvoering van nationale en lokale plannen ingevolge dit Protocol. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 12 Gezamenlijke en gecoördineerde internationale maatregelen artikel 11, onderdeel a Ingevolge, bevorderen de Partijen samenwerking bij internationale maatregelen met betrekking tot: a. artikel 6, tweede lid de ontwikkeling van onderling overeengekomen doelen voor de in, bedoelde aangelegenheden; b. artikel 7, eerste lid, onderdeel b de ontwikkeling van indicatoren voor de toepassing van, om aan te tonen in hoeverre de maatregelen met betrekking tot aan water gerelateerde ziekten resultaat hebben opgeleverd bij de voorkoming, beheersing en vermindering van deze ziekten; c. artikel 8 de instelling van gezamenlijke of gecoördineerde systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing, rampenplannen en bestrijdingscapaciteiten als onderdeel van, of aanvulling op, de nationale systemen die in overeenstemming metin stand worden gehouden voor de bestrijding van epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten en wezenlijke dreigingen van dergelijke epidemieën en afzonderlijke gevallen, in het bijzonder als gevolg van gevallen van waterverontreiniging of extreme weersomstandigheden; d. wederzijdse bijstand bij het bestrijden van epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten en wezenlijke dreigingen van dergelijke epidemieën en afzonderlijke gevallen, in het bijzonder als gevolg van gevallen van waterverontreiniging of extreme weersomstandigheden; e. de ontwikkeling van de geïntegreerde informatiesystemen en gegevensbestanden, de uitwisseling van informatie en het delen van technische en juridische kennis en ervaring; f. de onmiddellijke en duidelijke kennisgeving door de bevoegde autoriteiten van een Partij aan de desbetreffende autoriteiten van andere Partijen die getroffen kunnen worden door: i. epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten, en ii. wezenlijke dreigingen van dergelijke epidemieën en afzonderlijke gevallen die zijn onderkend; g. de uitwisseling van informatie inzake doeltreffende wijzen van verspreiding onder het publiek van informatie met betrekking tot aan water gerelateerde ziekten. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 13 Samenwerking met betrekking tot grensoverschrijdende wateren 1 artikelen 11 12 Wanneer Partijen grenzen aan dezelfde grensoverschrijdende wateren dienen zij ter aanvulling van hun andere verplichtingen ingevolge deensamen te werken en waar nodig elkaar bijstand te verlenen ter voorkoming, beheersing en vermindering van de grensoverschrijdende gevolgen van aan water gerelateerde ziekten. In het bijzonder: a. wisselen zij informatie uit en delen zij kennis omtrent de grensoverschrijdende wateren en de problemen en risico's die zij vormen ten aanzien van de andere Partijen die grenzen aan dezelfde wateren; b. artikel 6, vijfde lid, onderdeel b artikel 8, eerste lid streven zij met de andere Partijen die grenzen aan dezelfde grensoverschrijdende wateren naar de instelling van gezamenlijke of gecoördineerde waterbeheerplannen in overeenstemming met, en systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing en rampenplannen in overeenstemming met, teneinde epidemieën en afzonderlijke gevallen van aan water gerelateerde ziekten en wezenlijke dreigingen van deze epidemieën en afzonderlijke gevallen, in het bijzonder van gevallen van waterverontreiniging of extreme weersomstandigheden, te bestrijden; c. passen zij hun overeenkomsten en andere regelingen met betrekking tot hun grensoverschrijdende wateren, op basis van gelijkheid en wederkerigheid aan, teneinde tegenstrijdigheden met de basisbeginselen van dit Protocol weg te nemen en hun wederzijdse betrekkingen en handelwijze met betrekking tot de doelen van dit Protocol vast te leggen; d. plegen zij, op verzoek van een van hen, overleg over de ernst van de mogelijke nadelige gevolgen van een aan water gerelateerde ziekte voor de gezondheid van de mens. 2 Verdrag Wanneer de betrokken Partijen Partij zijn bij het, vinden de samenwerking en bijstand ten aanzien van grensoverschrijdende gevolgen van aan water gerelateerde ziekten die grensoverschrijdende effecten zijn, plaats in overeenstemming met de bepalingen van het Verdrag. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 14 Internationale steun voor nationale maatregelen artikel 11, onderdeel b Bij de samenwerking en wederzijdse bijstand bij de uitvoering van nationale en lokale plannen ingevolge, overwegen de Partijen in het bijzonder hoe zij het best kunnen helpen bij de bevordering van: a. de opstelling van waterbeheerplannen in grensoverschrijdende, nationale en/of lokale contexten en van stelsels voor verbetering van de watervoorziening en sanitatie; b. verbeterde formulering van projecten, in het bijzonder infrastructuurprojecten, ingevolge dergelijke plannen en stelsels, teneinde de toegang tot financieringsbronnen te vergemakkelijken; c. doeltreffende uitvoering van die projecten; d. de instelling van systemen voor toezicht en vroegtijdige waarschuwing, rampenplannen en bestrijdingscapaciteiten met betrekking tot aan water gerelateerde ziekten; e. voorbereiding van de wetgeving die nodig is ter ondersteuning van de uitvoering van dit Protocol; f. scholing en training van essentieel technisch en vakpersoneel; g. onderzoek naar en ontwikkeling van kosteneffectieve middelen en technieken voor de voorkoming, beheersing en vermindering van aan water gerelateerde ziekten; h. de exploitatie van doeltreffende netwerken voor het toezicht op en de beoordeling van de verstrekking en de kwaliteit van aan water gerelateerde diensten, en de ontwikkeling van geïntegreerde informatiesystemen en gegevensbestanden; i. het realiseren van kwaliteitsborging van toezichtactiviteiten, met inbegrip van de onderlinge vergelijkbaarheid van laboratoria. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 15 Toetsing van de naleving artikel 7 De Partijen toetsen de naleving door de Partijen van de bepalingen van dit Protocol op basis van de inbedoelde toetsingen en beoordelingen. Tijdens de eerste vergadering van de Partijen stellen de Partijen multilaterale regelingen vast van een niet-confronterende en niet-rechtelijke en raadplegende aard voor de toetsing van de naleving. Deze regelingen dienen te voorzien in passende betrokkenheid van het publiek. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 16 Vergadering van de Partijen 1 De eerste vergadering van de Partijen wordt uiterlijk achttien maanden na de datum van inwerkingtreding van dit Protocol belegd. Daarna worden gewone vergaderingen gehouden met regelmatige tussenpozen zoals bepaald door de Partijen, maar ten minste elke drie jaar, behoudens voorzover andere regelingen nodig zijn voor het bereiken van de hieronder in het tweede lid genoemde doelen. De Partijen beleggen een buitengewone vergadering indien zij daartoe tijdens een gewone vergadering besluiten, of op schriftelijk verzoek van een Partij, mits dit verzoek, binnen zes maanden nadat het aan alle Partijen is toegezonden, door ten minste een derde van de Partijen wordt gesteund. 2 Verdrag Indien mogelijk worden de gewone vergaderingen van de Partijen tezamen met de vergaderingen van de Partijen bij hetgehouden. 3 Tijdens hun vergaderingen toetsen de Partijen de uitvoering van dit Protocol voortdurend, en hiertoe verbinden zij zich tot: a. artikelen 11 12 13 14 de toetsing van het beleid en de werkwijzen betreffende de voorkoming, beheersing en vermindering van aan water gerelateerde ziekten, de bevordering van de afstemming hiervan, en de versterking van de grensoverschrijdende en internationale samenwerking in overeenstemming met de,,en; b. de evaluatie van de vooruitgang bij de uitvoering van dit Protocol op basis van de door de Partijen in overeenstemming met de door de Vergadering van de Partijen opgestelde richtlijnen verstrekte informatie. Deze richtlijnen moeten dubbel werk met betrekking tot de eisen inzake verslaglegging voorkomen; c. Verdrag het op de hoogte blijven van de geboekte vooruitgang bij de uitvoering van het; d. Verdrag de uitwisseling van informatie met de Vergadering van de Partijen bij het, en het bestuderen van de mogelijkheden voor gezamenlijke maatregelen; e. de gebruikmaking, wanneer nodig, van de diensten van de desbetreffende organen van de Economische Commissie voor Europa alsmede van het Regionaal Comité voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie; f. de vaststelling van de modaliteiten voor de deelname van andere bevoegde internationale gouvernementele en niet-gouvernementele lichamen aan alle vergaderingen en andere voor het bereiken van de doelen van dit Protocol relevante activiteiten; g. de bestudering van de behoefte aan aanvullende bepalingen voor de toegang tot informatie, inspraak bij de besluitvorming en toegang van het publiek tot gerechtelijke en administratieve toetsing van besluiten binnen de reikwijdte van dit Protocol, mede gelet op de ervaringen die op dit gebied in andere internationale fora zijn opgedaan; h. Verdrag de opstelling van een werkprogramma, met inbegrip van ingevolge dit Protocol en hetgezamenlijk uit te voeren projecten, en de instelling van de lichamen die nodig zijn voor de uitvoering van dit werkprogramma; i. de bestudering en aanneming van richtlijnen en aanbevelingen ter bevordering van de uitvoering van de bepalingen van dit Protocol; j. Verdrag het tijdens hun eerste vergadering bespreken en door middel van consensus aannemen van een reglement van orde voor hun vergaderingen. Dit reglement van orde dient bepalingen te bevatten ter bevordering van de harmonieuze samenwerking met de Vergadering van de Partijen bij het; k. het bespreken en aannemen van voorstellen tot wijziging van dit Protocol; l. het bespreken en treffen van alle aanvullende maatregelen die vereist kunnen zijn voor de verwezenlijking van de doelen van dit Protocol. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 17 Secretariaat 1 De Uitvoerend Secretaris van de Economische Commissie voor Europa en de Regionaal Directeur van het Regionaal Bureau voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie verrichten de volgende secretariaatstaken voor dit Protocol: a. het beleggen en voorbereiden van vergaderingen van de Partijen; b. het toezenden aan de Partijen van verslagen en andere informatie die in overeenstemming met de bepalingen van dit Protocol zijn ontvangen; c. het verrichten van alle overige taken die kunnen worden vastgesteld door de Vergadering van de Partijen op basis van de beschikbare middelen. 2 De Uitvoerend Secretaris van de Economische Commissie voor Europa en de Regionaal Directeur van het Regionaal Bureau voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie: a. leggen de details van hun regelingen inzake samenwerking vast in een memorandum van overeenstemming, en brengen de Vergadering van de Partijen hiervan op de hoogte; b. artikel 16, derde lid brengen de Partijen verslag uit over de onderdelen en de wijze van uitvoering van het in, bedoelde werkprogramma. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 18 Wijziging van het Protocol 1 Iedere Partij kan voorstellen doen tot wijziging van dit Protocol. 2 Voorstellen tot wijziging van dit Protocol worden besproken tijdens een vergadering van de Partijen. 3 Teksten van voorstellen tot wijziging van dit Protocol worden schriftelijk ingediend bij het secretariaat, dat ze doet toekomen aan alle Partijen ten minste negentig dagen voor de vergadering tijdens welke zij ter aanneming zullen worden voorgelegd. 4 Een wijziging van dit Protocol wordt aangenomen met consensus van de vertegenwoordigers van de Partijen die tijdens de vergadering aanwezig zijn. De aangenomen wijziging wordt door het secretariaat aan de Depositaris verstrekt, die dit aan alle Partijen ter aanvaarding zendt. De wijziging treedt ten aanzien van de Partijen die haar hebben aanvaard in werking op de negentigste dag na de datum waarop twee derde van die Partijen hun akten van aanvaarding van de wijziging bij de Depositaris hebben nedergelegd. Voor iedere andere Partij treedt de wijziging in werking op de negentigste dag na de datum waarop die Partij haar akte van aanvaarding van de wijziging nederlegt. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 19 Stemrecht 1 Behoudens het bepaalde in het tweede lid van dit artikel heeft elke Partij één stem. 2 Regionale organisaties voor economische integratie oefenen ten aanzien van de aangelegenheden die onder hun bevoegdheid vallen hun stemrecht uit met een aantal stemmen dat gelijk is aan het aantal van hun lidstaten die Partij zijn. Deze organisaties oefenen hun stemrecht niet uit indien hun lidstaten hun stemrecht uitoefenen, en omgekeerd. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 20 Geschillenregeling 1 Indien tussen twee of meer Partijen een geschil ontstaat over de uitlegging of de toepassing van dit Protocol, trachten zij dit op te lossen door onderhandeling of volgens een andere voor de partijen bij het geschil aanvaardbare methode voor de regeling van geschillen. 2 Een Partij kan bij de ondertekening, bekrachtiging, aanvaarding of goedkeuring van of de toetreding tot dit Protocol, of te allen tijde daarna, schriftelijk aan de Depositaris mededelen dat zij, in geval van een geschil dat niet wordt opgelost in overeenstemming met het eerste lid van dit artikel, de toepassing van een van de volgende methoden voor het regelen van geschillen als verplicht aanvaardt ten aanzien van iedere Partij die dezelfde verplichting aanvaardt: a. Verdrag indien de Partijen Partij bij hetzijn en ten aanzien van elkaar een of beide van de in het Verdrag voorziene methoden voor het regelen van geschillen als verplicht hebben aanvaard, de regeling van het geschil in overeenstemming met de bepalingen van het Verdrag voor de regeling van geschillen die zich voordoen in relatie tot het Verdrag; b. in alle andere gevallen, voorlegging van het geschil aan het Internationaal Gerechtshof, tenzij de Partijen instemmen met arbitrage of een andere vorm van geschillenbeslechting. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 21 Ondertekening Dit Protocol staat op 17 juni 1999 ter gelegenheid van de Derde Ministeriële Conferentie inzake Milieu en Gezondheid te Londen, en daarna tot 18 juni 2000 op de Zetel van de Verenigde Naties te New York, open voor ondertekening voor de lidstaten van de Economische Commissie voor Europa alsmede voor de lidstaten van het Regionaal Comité voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie, voor Staten die een consultatieve status bij de Economische Commissie voor Europa hebben krachtens paragraaf 8 van resolutie 36 (IV) van 28 maart 1947 van de Economische en Sociale Raad, en voor regionale organisaties voor economische integratie opgericht door soevereine Staten die lid zijn van de Economische Commissie voor Europa of van het Regionaal Comité voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie waaraan de lidstaten bevoegdheden hebben overgedragen ten aanzien van aangelegenheden die onder dit Protocol vallen, met inbegrip van de bevoegdheid ten aanzien van die aangelegenheden verdragen aan te gaan. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 22 Bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring en toetreding 1 Dit Protocol dient te worden bekrachtigd, aanvaard of goedgekeurd door ondertekenende Staten en regionale organisaties voor economische integratie. 2 artikel 21 Dit Protocol staat open voor toetreding door de inbedoelde Staten en organisaties. 3 artikel 21 Iedere organisatie zoals bedoeld indie Partij wordt bij dit Protocol zonder dat een van haar lidstaten Partij is, is gebonden door alle verplichtingen krachtens dit Protocol. Indien een of meer lidstaten van een dergelijke organisatie Partij bij dit Protocol zijn, beslissen de organisatie en haar lidstaten over hun onderscheiden verantwoordelijkheden ten aanzien van de nakoming van hun verplichtingen krachtens dit Protocol. In dat geval mogen de organisatie en de lidstaten niet tegelijkertijd rechten krachtens dit Protocol uitoefenen. 4 artikel 21 In hun akten van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding geven de inbedoelde regionale organisaties voor economische integratie de reikwijdte aan van hun bevoegdheid ten aanzien van de aangelegenheden die onder dit Protocol vallen. Deze organisaties doen de Depositaris tevens mededeling van iedere wezenlijke verandering in de reikwijdte van hun bevoegdheid. 5 De akten van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding dienen te worden nedergelegd bij de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 23 Inwerkingtreding 1 Dit Protocol treedt in werking op de negentigste dag na de datum van nederlegging van de zestiende akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. 2 Voor de toepassing van het eerste lid van dit artikel wordt de door een regionale organisatie voor economische integratie nedergelegde akte niet meegeteld naast akten die zijn nedergelegd door de lidstaten van die organisatie. 3 artikel 21 Ten aanzien van elke inbedoelde staat of organisatie die dit Protocol bekrachtigt, aanvaardt, goedkeurt of ertoe toetreedt na de nederlegging van de zestiende akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, treedt het Protocol in werking op de negentigste dag na de datum van nederlegging door die staat of organisatie van zijn of haar akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 24 Opzegging Elke Partij kan, te allen tijde na drie jaar vanaf de datum waarop dit Protocol ten aanzien van die Partij in werking is getreden, het Protocol opzeggen door middel van een schriftelijke kennisgeving aan de Depositaris. Deze opzegging wordt van kracht op de negentigste dag na de datum van ontvangst van de kennisgeving door de Depositaris. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 25 Depositaris De Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties treedt op als Depositaris van dit Protocol. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009

Artikel 26 Authentieke teksten Het origineel van dit Protocol, waarvan de Engelse, de Franse, de Duitse en de Russische tekst gelijkelijk authentiek zijn, wordt nedergelegd bij de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties. 2001 92 16-05-2001 2009 113 28-07-2009 23-09-2009